Als we het hebben over digitalisering in de zorg, gaat het al snel over kunstmatige intelligentie, sensoren, apps, digitale platforms en databeschikbaarheid. Belangrijke ontwikkelingen, zonder twijfel. Maar volgens prof. dr. Nico van Meeteren, Algemeen Directeur van Health Holland, stellen we onszelf misschien nog te vaak de verkeerde vraag. Niet: welke technologie is beschikbaar? Maar: aan welke maatschappelijke beweging willen we dat technologie bijdraagt?
Gezondheid ontstaat namelijk niet alleen in de zorg. Gezondheid ontstaat vooral in het dagelijks leven. In buurten, verenigingen, gezinnen, scholen en op het werk. Daar ontwikkelen mensen hun veerkracht, identiteit en gevoel van betekenis. Daar ontstaat ook de mogelijkheid om mee te doen én ertoe te doen, naar believen en vermogen. Dat is misschien wel de belangrijkste gezondheidsopgave van deze eeuw.
Van ziekte en zorg naar gezondheid en samenleving
Te lang hebben we gezondheid bekeken vanuit ziekte en zorg. Daardoor zijn veel innovaties ontworpen vanuit het perspectief van instellingen en professionals. Hoe maken we zorg efficiënter? Hoe monitoren we patiënten beter? Hoe vangen we personeelstekorten op?
Dat zijn belangrijke vragen, maar niet de meest fundamentele. De vraag zou volgens Van Meeteren moeten zijn hoe we het vermogen van mensen en gemeenschappen versterken om zelf gezondheid te creëren. Dat vraagt om een andere manier van kijken naar digitalisering in de zorg. Niet beginnen bij technologie of systemen, maar bij de context waarin mensen leven. Een context waarin al veel gebeurt, vaak buiten het zicht van formele zorgorganisaties.
Innoveer in de werkelijkheid van mensen
Van Meeteren heeft daarom meer geloof in ‘in the box’ dan in ‘out of the box’ denken en handelen. Innovatie ontstaat zelden buiten de werkelijkheid van mensen. De meest betekenisvolle vernieuwing ontstaat juist waar de uitdagingen zich voordoen. In buurten, scholen, werkplaatsen, verenigingen, gezinnen en gemeenschappen proberen mensen dagelijks het leven vorm te geven. Dáár wordt gezondheid gemaakt, of komt gezondheid juist onder druk te staan. Wie duurzame verandering wil realiseren, moet niet buiten die werkelijkheid gaan staan, maar er middenin stappen.
Overal in Nederland nemen burgers initiatief. Zij werken samen aan leefbaarheid, energie, mobiliteit, voedsel, welzijn en zorg. Vaak ontstaan deze initiatieven zonder tussenkomst van overheid, markt of kennisinstellingen. Juist daarin schuilt veel kracht. Deze initiatieven laten zien hoeveel organiserend vermogen, solidariteit en sociale samenhang onze samenleving bezit. Vermogens die systeempartijen veel beter kunnen herkennen, waarderen en faciliteren.
Bouw aan een Nationale Zorgzame Samenleving
Dat is precies waar de beweging naar een Nationale Zorgzame Samenleving over gaat. Niet burgers zien als doelgroep of eindgebruiker, maar als primaire eigenaar van maatschappelijke opgaven. Niet denken in zorg voor mensen, maar in samen leven, samen leren en samen organiseren. Juist daar ontstaat gezondheid: niet als product van één systeem, maar als resultaat van betekenisvolle verbindingen tussen mensen. Wanneer we gezondheid zo benaderen, verschuift ook onze aandacht. Dan gaat het niet langer primair om ziekte of zorg, maar om de voorwaarden waaronder mensen kunnen floreren. Gezondheid wordt dan niet het doel van een systeem, maar de uitkomst van een samenleving die goed functioneert.
Geef instituties een dienende rol
Deze benadering vraagt ook iets van instituties. Overheden, bedrijven en kennisinstellingen moeten zich vaker dienend opstellen aan wat in de samenleving zelf ontstaat. Minder regisseren, meer mogelijk maken. Minder oplossingen ontwerpen voor mensen, meer aansluiten bij wat mensen zelf belangrijk vinden, denken en doen. Dat betekent ook dat systemen moeten meebewegen. Niet de samenleving vragen zich aan te passen aan onze systemen, maar onze systemen aanpassen aan de beweging in de samenleving.
Wie denkt dat dit slechts idealistisch klinkt, hoeft alleen maar naar de energietransitie te kijken. Een belangrijk deel van de versnelling kwam voort uit burgerinitiatieven, energiecoöperaties en lokale samenwerkingsverbanden. Natuurlijk waren bedrijven, overheden en kennisinstellingen essentieel. Maar hun succes lag vooral in het vermogen om aan te sluiten bij een bredere maatschappelijke transitiebeweging. Voor gezondheid ligt hier een belangrijke les. Ook daar ontstaat verandering niet alleen vanuit beleid, systemen of technologie. Verandering ontstaat wanneer mensen, gemeenschappen en instituties elkaar versterken.
Zie gezondheid ook als economische randvoorwaarde
Gezondheid is bovendien niet alleen een maatschappelijk doel, maar ook een economische randvoorwaarde. Mensen die kunnen meedoen en ertoe doen, dragen bij aan leren, werken, ondernemen, zorgen en vernieuwen. Daarmee versterken zij het menselijk, sociaal en economisch kapitaal van onze samenleving. De health-led growth hypothesis van de OECD laat volgens Van Meeteren overtuigend zien dat investeren in gezondheid niet alleen leidt tot minder ziekte en minder zorgafhankelijkheid. Het draagt ook bij aan meer productiviteit, meer participatie en een sterkere economie. Juist daardoor ontstaat ruimte om ruimhartig te blijven investeren in publieke voorzieningen zoals onderwijs, veiligheid, cultuur én zorg.
Geef technologie een andere betekenis
In dat perspectief krijgt digitalisering in de zorg een andere betekenis. Technologie is dan geen doel op zichzelf, maar een middel om mensen te verbinden, kennis te delen, gemeenschappen te versterken en maatschappelijke bewegingen te ondersteunen. De vraag is daarom niet hoeveel data we verzamelen of hoe slim onze algoritmen zijn. De vraag is of technologie bijdraagt aan een samenleving waarin meer mensen kunnen meedoen én ertoe doen. Dat vraagt om een andere blik op zorginnovatie. Niet alleen kijken naar wat technisch mogelijk is, maar naar wat maatschappelijk nodig is. Niet alleen innoveren voor mensen, maar samen met de gemeenschappen waarvoor technologie bedoeld is.
Sluit aan bij wat lokaal werkt
De oproep van Van Meeteren aan iedereen die werkt aan digitalisering in de zorg is helder: kijk verder dan technologie alleen. Zoek de gemeenschappen op waarvoor je ontwikkelt, onderzoekt of implementeert. Verbind je structureel met burgerinitiatieven. Leer van wat lokaal al werkt en leer die beweging te faciliteren. Overal in Nederland floreren initiatieven die laten zien hoe mensen samen werken aan gezondheid, leefbaarheid en veerkracht. Wie daarin meer inzicht wil krijgen, kan bijvoorbeeld kijken naar de atlas van Buurtadvies. Die maakt zichtbaar hoeveel beweging er lokaal al bestaat.
Innoveer daarom niet buiten de werkelijkheid van mensen, maar midden in die werkelijkheid. Niet out of the box, maar in the box. Want de grootste gezondheidswinst van deze eeuw komt waarschijnlijk niet voort uit betere zorg alleen. Die winst ontstaat wanneer we gezamenlijk bouwen aan een samenleving waarin mensen, naar believen en vermogen, kunnen meedoen én ertoe doen.
Zet digitale zorg in voor maatschappelijke verandering
Digitalisering in de zorg krijgt pas waarde als technologie aansluit bij wat mensen en gemeenschappen nodig hebben. Niet de app, het platform of de dataset staat centraal, maar de vraag of mensen daardoor beter kunnen meedoen, samenwerken en gezond blijven. Dat vraagt van zorgprofessionals, beleidsmakers, onderzoekers en innovators dat zij verder kijken dan hun eigen systeem. Help burgerinitiatieven groeien, werk samen over sectoren heen en stel kennis, netwerk, data en innovatiekracht beschikbaar aan wat in de samenleving al ontstaat. Tijdens het congres Mobile Healthcare op 4 november 2026 staat precies die beweging centraal: hoe zetten we digitale mogelijkheden in voor betere zorg én voor een gezondere, veerkrachtigere en economisch sterkere samenleving?
